Heb je het wel eens meegemaakt dat je midden in de nacht wakker ligt en je gedachten maar blijven malen? Over werk, fouten uit het verleden of zorgen over geld? Je bent niet de enige. Maar waarom gebeurt dat eigenlijk juist ’s nachts? En nog belangrijker: hoe kun je daar beter mee omgaan?
Volgens neurowetenschapper Job van den Hurk (Maastricht University) zit het antwoord diep in ons brein — en heeft het alles te maken met hoe ons brein in de loop van de evolutie is gevormd.
’s Nachts verandert er iets fundamenteels in je brein. Het deel dat je emoties reguleert, de prefrontale kwab, gaat als het ware ‘uit’, terwijl de amygdala — het deel dat angsten en dreigingen verwerkt — actief blijft. Daardoor krijgen negatieve gedachten vrij spel en lijken ze extra heftig. Je piekert dus niet zomaar, het zit in je brein ingebakken.
Ons brein is namelijk niet ontworpen om ons gelukkig te maken, maar om te overleven. In de oertijd was het belangrijk om altijd alert te zijn op gevaar, zoals roofdieren. Die mogelijkheid om in je hoofd doemscenario’s te bedenken, hielp toen om gevaar te vermijden. Het alarmsysteem in je brein werkt nog steeds zo, ook al hoeven we nu zelden te vluchten voor een leeuw.
Overdag helpt je prefrontale kwab om rationeel te denken en heftige emoties te dempen. Maar ’s avonds en ’s nachts staat die controlekamer op pauze. Daarom zijn dromen soms zo levendig en heftig, en pieker je vooral in de tweede helft van de nacht. Dan neemt het stresshormoon cortisol langzaam toe, als voorbereiding op het ontwaken. Word je in die fase te vroeg wakker, dan is het extra lastig om weer in slaap te vallen, omdat je brein al in alarmstand staat.
Het goede nieuws? Zodra je dit mechanisme herkent, kun je er ook anders mee omgaan. Die nachtelijke piekergedachten zijn gekleurd door een tijdelijke verstoring in je brein. Je mist dan het rationele filter dat overdag helpt om dingen in perspectief te zien. Zodra je helemaal wakker bent, verdwijnt die verstoring vaak als sneeuw voor de zon — en denk je: waar maakte ik me eigenlijk druk om?
Dus als je de volgende keer ’s nachts ligt te malen, herinner jezelf dan: je brein doet precies wat het altijd gedaan heeft om je te beschermen. Het is niet irrationeel, het is evolutionair. En dat perspectief kan helpen om wat rustiger te worden.
Bron: Interview met neurowetenschapper Job van den Hurk, Maastricht University, gepubliceerd door Universiteit van Nederland.